„Wolność i Niezawisłość” w Brzegu

Ks. Stanisław Kluz, jezuita, duszpasterz podziemia niepodległościowego związany z Brzegiem przez dramatyczny epizod aresztowania.

Ludzie związani ze Zrzeszeniem „Wolność i Niezawisłość” (WiN) w Brzegu nad Odrą (i szerzej w okolicach Dolnego Śląska) w okresie 1945–1953 to głównie postacie z resztek struktur podziemia antykomunistycznego.

Brzeg nad Odrą nie był dużym ośrodkiem WiN (w porównaniu np. z Wrocławiem, Wałbrzychem czy Kłodzkiem), ale leżał na ważnej trasie tranzytowej dla kurierów i emisariuszy z/do Zachodu (Dolny Śląsk był wtedy terenem kontaktów z emigracją i Radiem Wolna Europa). 

Najbardziej znana postać to ks. Stanisław Kluz (jezuita, ur. 1914, zm. 2011), kapelan NOW i AK, a później związany z WiN.

Ks. Stanisław Kluz 

– kapelan Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW), żołnierz AK, współpracownik WiN.

Po wojnie działał na Dolnym Śląsku (proboszcz w Wałbrzychu, potem Wrocław).

W grudniu 1952 r. został aresztowany w Brzegu nad Odrą jako emisariusz tzw. V Komendy Głównej WiN (która od 1948 r. była prowokacją MBP/UB – kontrolowaną przez bezpiekę).

Aresztowanie nastąpiło w ramach akcji likwidacji resztek V ZG WiN (fałszywej struktury sterowanej przez UB).

Po aresztowaniu zmuszono go do propagandowego oświadczenia (odcinanie się od Radia Wolna Europa i apelu do młodzieży). Zwolniony ok. 1953 r., potem wyjechał na emigrację (Szwajcaria, od 1964 Austria – Wiedeń).

 Struktury WiN na tym terenie były już w latach 1950–1953 mocno rozbite, a działalność ograniczała się do kontaktów, kolportażu prasy podziemnej, opieki duszpasterskiej i tranzytu emisariuszy.

Szerszy kontekst na Dolnym Śląsku (1945–1953)

WiN na Dolnym Śląsku (Obszar Zachodni, potem resztki struktur) obejmował m.in.:

kontakty z V Komendą Główną WiN (provokacja UB, aresztowania emisariuszy w 1952 r.);

pojedyncze aresztowania w Wałbrzychu, Wrocławiu, Brzegu, Legnicy;

współpracowników z AK/DSZ, którzy po 1947 r. przechodzili do WiN.

Brzeg był epizodycznie miejscem zatrzymań kurierów/łączników (np. w grudniu 1952 r. – fala aresztowań związanych z V ZG WiN).

Najlepiej udokumentowana i najsilniej związana z Brzegiem osoba to ks. Stanisław Kluz – jego aresztowanie w grudniu 1952 r. to jeden z ostatnich akcentów rozbijania resztek WiN na Dolnym Śląsku przez UB (w ramach prowokacji V Komendy).

Inni członkowie/sympatiycy WiN w samym Brzegu to głównie anonimowi łącznicy, kurierzy lub osoby ukrywające emisariuszy.

Biografia

ks. Stanisław Kluz (ur. 3 listopada 1914 w Tovačovie na Morawach – zm. 28/29 września 2011 w Wiedniu),

 kapłan o bogatej i niełatwej biografii.

Urodził się na Morawach, ale działał głównie w Polsce.

Święcenia kapłańskie przyjął 9 listopada 1941 r. w Nowym Sączu.

Był jezuitą.

W czasie II wojny światowej związany z podziemiem niepodległościowym – pełnił funkcję kapelana Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW).

Po wojnie działał na Dolnym Śląsku w ramach administracji apostolskiej we Wrocławiu.

W latach 1950–1952 mieszkał we Wrocławiu, pracował m.in. jako proboszcz w Wałbrzychu.

W grudniu 1952 r. został aresztowany w Brzegu nad Odrą przez władze komunistyczne – to właśnie ten epizod najsilniej łączy go z Brzegiem.

Po okresie represji wyjechał z Polski.

Od lat 60. XX wieku był współpracownikiem „Tygodnika Powszechnego”, publikował tam teksty (m.in. zbiór „Niekoniecznie z ambony” z 1963 r.).

Przez wiele lat mieszkał w Wiedniu, gdzie był duszpasterzem emigracji polskiej i prowadził skromną posługę kapłańską (m.in. msze w mieszkaniach prywatnych).

Zmarł w Wiedniu w 2011 r. w wieku 96 lat.

Jego postać pojawia się w opracowaniach historycznych dotyczących Kościoła w czasach stalinowskich, podziemia antykomunistycznego i losów jezuitów na Dolnym Śląsku po 1945 r. (m.in. w „Zeszytach Historycznych WiN-u” Zbigniewa K. Wójcika).